Dzięki uprzejmości Święty Wojciech Dom Medialny sp. z o.o. udostępniamy wprowadzenie do Ewangelii św. Łukasza, pochodzące z nowego wydania NT w tłumaczeniu Biblii Poznańskiej, pierwszego i jedynego wydania z infografikami. Nowy Testament został wydany przez Święty Wojciech Dom Medialny sp. z o.o., któremu dziękujemy za wyrażenie zgody na korzystanie z tego wprowadzenia na naszej stronie internetowej.
Od początków Kościoła jednomyślna i niekwestionowana aż do współczesności tradycja przypisuje autorstwo Trzeciej Ewangelii świętemu Łukaszowi. Choć samo dzieło jest anonimowe, to już w drugim wieku pojawiły się przy tekście dopiski „według Łukasza”. Ten charakterystyczny zwrot „według”, a nie określenie np. „Ewangelia Łukasza” sugeruje, że autor – Łukasz opisał swoją wersję zdarzeń, mając do dyspozycji otrzymane materiały. Był autorem, ale, co niemniej ważne, także przekazicielem tradycji. Łukaszowe autorstwo jest poświadczone już pod koniec II wieku w ważnym dokumencie zwanym „Kanonem Muratoriego”, w którym znajdujemy następujące zdanie: Na trzecim miejscu księgę Ewangelii według Łukasza. Łukasz, ów lekarz, po wniebowstąpieniu Chrystusa, gdy go jako pomocnika Paweł przyjął, pod własnym imieniem spisał według porządku, ale i on Pana wcielenie widział, dlatego jak mógł, tak zaczął mówić od narodzenia Jana. Ta adnotacja, a zwłaszcza informacja o profesji św. Łukasza, współbrzmi z fragmentem z listu do Kolosan 4,14: Macie także pozdrowienia od Łukasza, kochanego lekarza, i od Demasa. Ponadto, należy podkreślić używanie terminów medycznych w opisach przypadłości poszczególnych postaci z Ewangelii, co świadczy o biegłości w wiedzy medycznej autora. Inne nowotestamentalne informacje dopełniają charakterystyki autora Trzeciej Ewangelii. Łukasz prawdopodobnie po roku 40. ochrzcił się w Antiochii Syryjskiej, silnym ośrodku chrześcijaństwa na Wschodzie. Został uczniem Pawła i towarzyszem jego podróży z Troady do Filippi w Macedonii (Dz 16,10-37), gdzie przebywał aż do końca trzeciej podróży misyjnej Apostoła (Dz 20,5). Potem udał się razem z Pawłem do Jerozolimy (Dz 20,5-21,18) i do Rzymu (Dz 27,1-28,16). Towarzyszył Pawłowi w czasie jego pierwszego uwięzienia (Kol 4,14), a następnie także przed śmiercią (2 Tm 4,11). Dokąd udał się po śmierci Pawła, nie wiadomo. Prawdopodobnie opuścił Rzym, ale nie można ustalić, gdzie umarł i jak zakończyło się jego życie.
Łukaszowe autorstwo jest poświadczone już pod koniec II wieku w ważnym dokumencie zwanym „Kanonem Muratoriego”,
Tylko św. Łukasz i św. Mateusz zamieszczają informacje o dzieciństwie Jezusa, choć opisują różne zdarzenia.
Podział Ewangelii jest przedmiotem dyskusji wśród biblistów. Najczęściej jednak wyróżnia się następujące części dzieła: ewangelia dzieciństwa (Łk 1-2), przygotowanie do działalności publicznej (3,1-4,13), działalność w Galilei (4,14-9,50), podróż do Jerozolimy (9,51-19,28), nauczanie w Jerozolimie (19,29-21,38), pasja i śmierć (22,1-23,56), Zmartwychwstanie i Wniebowstąpienie (Łk 24). Tylko św. Łukasz i św. Mateusz zamieszczają informacje o dzieciństwie Jezusa, choć opisują różne zdarzenia. Trzecia Ewangelia kładzie nacisk na porównanie Jezusa z Janem Chrzcicielem będące motywem przewodnim dwóch pierwszych rozdziałów. Jest to również część Ewangelii, w której postać Maryi odgrywa znaczącą rolę, większą niż w późniejszej narracji albo winnych Ewangeliach. Z tego powodu św. Łukasza nazywa się często „maryjnym” Ewangelistą.
Ważnym momentem w narracji jest kazanie Jezusa w Nazarecie (Łk 4,16-30). Tylko św. Łukasz umieszcza tę scenę na początku działalności publicznej Jezusa i opisuje ją ze szczegółami, których nie uwzględnili inni synoptycy (Mk 6,1-6; Mt 13,53-58), lakonicznie tylko relacjonujący spotkanie Jezusa ze swymi pobratymcami. Św. Łukasz zamieszcza fragment z księgi Izajasza, komentarz Jezusa, a także Jego odpowiedź na zarzuty słuchaczy i ich reakcję. Węzłowe motywy, które będą się pojawiać wreszcie narracji ogniskują się w tej scenie: Izajaszowy, prorocki kontekst działalności Jezusa (4,18-19), Jego misja wobec odrzuconych (4,18-19.24-27), porównanie do proroków Eliasza i Elizeusza dokonane przez samego Mistrza (4,24-27), misja Jezusa rozszerzająca się poza Izrael i skierowana do pogan (4,24-27), a także pewna zapowiedź przyszłego odrzucenia, którą można dostrzec w zakończeniu sceny, kiedy to Jezus nieomal traci życie (4,30).
Św. Łukasz zamieszcza fragment z księgi Izajasza, komentarz Jezusa, a także Jego odpowiedź na zarzuty słuchaczy i ich reakcję.
To napięcie dotyczy również uczniów, którzy w toku narracji stają się coraz liczniejszą grupą.
W dalszej części Ewangelii do wersetu 9,50 działalność Jezusa zasadza się na dwóch aspektach: z jednej strony Jezus dokonuje wielu wspaniałych czynów – cudów, które polegają na licznych uzdrowieniach, egzorcyzmach, a także wskrzeszeniach z martwych. Pojawiają się tzw. „cuda natury”, jak obfity połów ryb (5,1-11), uciszenie burzy (8,22-25), rozmnożenie chleba (9,12-17), a także scena Przemienienia (9,28-36). Z drugiej strony niemniej znaczące miejsce zajmuje nauczanie Jezusa, w tym „kazanie na równinie” (6,20-49). W tej sekcji narasta spór i zatarg z przywódcami żydowskimi, zwłaszcza z faryzeuszami. To napięcie dotyczy również uczniów, którzy w toku narracji stają się coraz liczniejszą grupą. Te wątki kontynuowane są w następnej sekcji (9,51-19,28). Ta część zwana „Podróżą do Jerozolimy” zawiera mniej opisów cudów, a więcej nauczania. Duża część tych dziesięciu rozdziałów przedstawia sceny obecne tylko w Trzeciej Ewangelii, w tym tak znamienny fragment nauczania jak przypowieść o synu marnotrawnym.
Akcja dalszej części Ewangelii (19,29-24,52) toczy się w Jerozolimie albo w jej pobliżu. W tych rozdziałach konflikt z przywódcami sięga apogeum, natomiast admiracja żydowskiego tłumu dla Jezusa jest tak znacząca, że udaremnia próby zgładzenia Jezusa. Dopiero gdy szatan zwiódł Judasza (22,3) realizacja spisku na życie Nauczyciela z Nazaretu stała się możliwa do realizacji. Proces Jezusa jest jedynym momentem, w którym przywódcy ludu i tłum żydowski działają ręka w rękę, by skazać na śmierć Nazarejczyka. Tylko w Ewangelii Łukasza żydowski tłum żałuje tego, co się stało, bijąc się w piersi (23,48). Moment śmierci Jezusa zawiera charakterystyczne dla Łukasza szczegóły niewystępujące nigdzie indziej: słowa przebaczenia z krzyża: „Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią” (23,34a), rozmowę z dobrym łotrem, który usłyszał, że będzie w raju (23,43), a także słowa większej ufności w śmierci: „Ojcze, w ręce Twoje oddaję ducha mojego” (23,46) tak różne od pozostałych synoptyków (por. Mk 15,34; Mt 27,46). W tych rozdziałach św. Łukasz zamieszcza także inne sceny nieobecne w pozostałych Ewangeliach: płacz nad Jerozolimą (19,41-44), przyjście anioła w Ogrójcu (22,43-44). Rozdział 24 opowiada wydarzenia począwszy od przyjścia kobiet do pustego grobu aż do Wniebowstąpienia Jezusa, które występuje tylko w tej Ewangelii, podobnie jak znany fragment o uczniach zmierzających do Emaus.
Tylko w Ewangelii Łukasza żydowski tłum żałuje tego, co się stało, bijąc się w piersi (23,48).
Przedstawia on uczniów w bardziej pozytywnym świetle niż inni ewangeliści i czyni z nich spadkobierców misji Jezusa zdolnych do podążania na krańce świata.
Całość narracji Łukaszowej spaja typologia prorocka – Jezus jest przedstawiony jako prorok na wzór Eliasza i Elizeusza, czyniący podobne cuda uzdrowień i wskrzeszeń jak wspomniani starotestamentowi prorocy. Jezus w Nazarecie podkreśla także ich działalność wobec nie-Izraelitów, co jest rysem charakterystycznym dla działalności Jezusowej zwłaszcza w Trzeciej Ewangelii. Inne podobieństwa rzucają się w oczy – los prorocki staje się udziałem także Jezusa: jest On podziwiany i odrzucany zarazem; Prawda, którą ukazuje, spotyka się z przeciwnymi reakcjami, tak, że w zasadzie nie można być wobec Jezusa obojętnym. Ponadto Eliasz i Elizeusz zgromadzili wokół siebie uczniów, a Elizeusz jest prawowitym kontynuatorem misji swego mistrza Eliasza. Podobny motyw znajdujemy w Ewangelii Łukasza. Przedstawia on uczniów w bardziej pozytywnym świetle niż inni ewangeliści i czyni z nich spadkobierców misji Jezusa zdolnych do podążania na krańce świata. Wniebowstąpienie Jezusa jest nie tylko Jego wywyższeniem, ale także ukazaniem uczniów jako jedynych kontynuatorów działalności Mistrza. Jednakże ich historii nie znajdziemy już w Trzeciej Ewangelii, ale w Dziejach Apostolskich, drugim tomie Łukaszowego dwudzieła.
ks. dr Wojciech Wasiak